شرح فصل چهاردهم: عوامل مؤثر در نذر

شرح فصل چهاردهم: عوامل مؤثر در نذر

سنت نذر و قربانی از کهن‌ترین آداب دینی و اعتقادی است که در ادیان گوناگون از دیرباز وجود داشته؛ و از آن‌جا که چنین رسمی مستلزم چشم‌پوشی از برخی تعلقات مادی و داده‌های دنیوی، و نثار آن‌ها به پیشگاه مقامات معنوی و، در بالاترین سطح، معبود ازلی بوده است، می‌توان نتیجه گرفت که از اعصار قدیم، انسان‌ها، همواره و فطرتاً، زندگانی خود را وابسته به قدرت‌های فراطبیعی می‌دانسته‌اند و به منظور نشان دادن ایمان خود و برخورداری از حمایت آن مقامات، به طرق مختلف، متوسل به نذر و قربانی می‌شده‌اند(۱).

دکتر بهرام الهی از چنین رویکرد مادی‌محوری به خدا و معنویت، به عنوان یک اشتباه بزرگ یاد می‌کند: «اشتباهِ بزرگِ بَشَر از آن‌جا ناشی می‌شود که از همان ابتدا، به علتِ ناپختگیِ فکری و شرایطِ سخت و ناامنِ زندگی، ارتباطِ مادّی‌گرایانه با خدا برقرار کرد؛ همین سبب شد که او را ترجیحاً برای بَرِکات‌اش در زندگیِ مادّی و حمایتِ بی‌قید و شرط‌اش در رفعِ گرفتاری‌هایِ روزمره‌ی زندگیِ این دنیایش بخواهد؛ و بخواهد که بعد از مرگ، او را در آن دنیا نیز وارد بهشتی کند که به ذائقه‌ی نفسِ (ایگویِ) او خوش می‌آید. اشتباه بزرگ‌تر اینکه به وظیفه‌ی اصلیِ خود در این دنیا –که انجامِ سیر کمالِ روحی‌اش است – کم‌تر توجه کند و به مُرور آن را به پسِ ذهن‌اش براند.» (رع، ص۲۲۲).

اشتباهِ بزرگِ بَشَر از آن‌جا ناشی می‌شود که از همان ابتدا، به علتِ ناپختگیِ فکری و شرایطِ سخت و ناامنِ زندگی، ارتباطِ مادّی‌گرایانه با خدا برقرار کرد.

در معنویت به روش ترجیحاً عقلانی که از استاد الهی به جای مانده و دکتر بهرام الهی آن را شرح کرده است (رع، ص۵۵)، هدف از نذر و قربانی نه نشان دادن درجه ایمان است، نه توقعِ دریافت حمایت و موهبت. چرا که هدف شخص از ارتباط با خدا، انجام سیر کمال روحی است، نه برآوردن خواسته‌های دنیوی و اخروی. در روش ترجیحاً عقلانیِ مبتنی بر عقل سلیم و نه عشق‌های هیجانی، نذر بیش از هر چیز یک سنت عبادی به منظور یادآوری خداوند و تقرب به مبدأ است. نذر کردن با نیتی غیر از این، مخصوصاً اگر همراه با پافشاری و اصرار قلبی باشد، مغایر با طب جدید روح و تسلیم و رضا در برابر یکتاست. اما، از آن‌جا که نذر جزو رسومات شریعت و مسلک اهل حق است و همچنان برپاست، در این‌جا به شرح آیین‌هایی می‌پردازیم که در مسلک اهل‌حق کماکان مرسوم است.

در معنویت به روش ترجیحاً عقلانی… هدف از نذر و قربانی نه نشان دادن درجه ایمان است، نه توقعِ دریافت حمایت و موهبت.

از تعریف واژه نذر در این فصل کتاب درمی‌یابیم که موضوع نذر می‌تواند، علاوه بر اهداء مبلغی از مال شخصی، شامل انجام کارِ خاصی مستلزم قبول سختی و گذشتن از آسایش جسمانی هم باشد. به عبارت دیگر، نوعی عهد است که شخص با خدا می‌بندد. بستن این پیمان داوطلبانه مستلزم تعیین دقیق عوامل پنجگانه‌ی ذیل است:

  • شرایطی که نذرکننده باید از آن‌ها برخوردار باشد.
  • توضیح دقیق مشخصات نذر.
  • توضیح علتی که موجب توسل به نذر شده.
  • مقامی که نذر تقدیمش می‌شود.
  • شیوه‌ی صرف نذر.

 شرایط نذرکننده

تعهد نذرکننده در حالی معتبر است که او برخوردار باشد از شعور متعارف، آگاهی، اراده، و تصمیم آزادانه شخصی و، در عین حال، تصمیمش، عقلایی باشد و قابل اجرا و شرعاً مجاز و عرفاً موافق با اخلاق.

از آن‌جایی که نذر تعهدی است که شخص داوطلبانه انجام آن را بر خود واجب کرده، در صورت وجود شرایط پیش‌گفته، می‌باید تعهدی که به عهده گرفته روشن باشد و مشخص و به‌دور از ابهام. نکته‌ی آخر این‌ که نذرکننده به هیچ وجه در اجرای عهدی که بسته تعلل نکند. نقل است در دفتری که مؤلف مخارج خود را ثبت می‌کرده، نذور را نیز با دقتی مثال‌زدنی می‌نوشته، تا از خاطر نرود و حتماً ادا شود (۲).

 موضوع نذر

نذر، نوعی گذر کردن از ایگو در جهت رضایت خداست. بنابر این مؤمن صادق همیشه از بهترین‌ها، تا حد ممکن، در راه خدا می‌گذرد. توجه به این نکته که خدا بی‌نیاز است و بشر خطاکار و غرق در ایگو و نفس اماره، سبب می‌شود آنچه را که نذر می‌کنیم به درگاه او ناقابل بدانیم و حالت فروتنی و نیستی به خود بگیریم. توقع پاداش و افتخار به آنچه که در راه خدا می‌کنیم، از ارزش معنوی آن می‌کاهد. از استاد حکایتی نقل است که در طی آن پدرش، حاج نعمت‌الله، یک گوسفند فربه را قربانی کرده و یک گوسفند لاغر را نیز به عده‌ای مستمند بخشیده بود و اما، در عالم معنا گوسفند فربه لاغر و برعکس، گوسفند لاغر فربه منعکس شده بود. مؤلف، علت این واقعه را ناچیز و حقیر دانستنِ گوسفند لاغر و مغرور شدن از گوسفند فربه ذکر کرده است.

توجه به این نکته که خدا بی‌نیاز است و بشر خطاکار و غرق در ایگو و نفس اماره، سبب می‌شود آنچه را که نذر می‌کنیم به درگاه او ناقابل بدانیم و حالت فروتنی و نیستی به خود بگیریم.

اشیائی که برای اطعام نذر می‌شوند طبعاً علاوه بر برخورداری از ارزش مادی و غذایی از لحاظ شرعی نیز بایستی حلال شمرده شوند. تأکید بر حلال بودن موضوع نذر را می‌توان یکی از مصادیق پایبندی به رکن پاکی از ارکان چهارگانه اهل حق دانست. همچنان که در فصول ابتدایی کتاب توضیح داده شد، مسلک اهل حق مسلکی عرفانی‌ست، برآمده از دین اسلام که تأکید آن بر حلال بودن خوراکی‌های نذر برطبق احکام شرع، به خوراکی‌های معمول پیروان اهل حق واقعی نیز تسری دارد. رعایت این اصل مهم حتی در تفکیک اعضا و جوارح حیوان حلال‌گوشتی که برای تهیه خوراک نذر طبخ می‌شود، از واجبات است. نباید از نظر دور داشت که پولی هم که برای خرید موضوع نذر مصرف می‌شود بایستی حلال و پاک باشد زیرا استفاده از پول حرام برای خرید آنچه که ذاتاً حلال محسوب می‌شود، موجب تغییر ماهیت معنوی‌شان می‌شود اثر سوئی بر روح می‌گذارد (آح۱، گ۳۲۰).

 قصد و نیت

درباره نذر حاجت، یا نذری که برای درخواست اجابت خواسته‌ای از خداوند صورت می‌گیرد، این پرسش مطرح است که صاحب نذر چه نوع خواسته‌ای را حق است که اجابت آن را از خدا درخواست کند؟

مادی‌گراییِ معنوی نیز از حیله‌های اِستتاریِ نفس‌اماره است.

دکتر بهرام الهی کیفیت خواسته‌ها را وابسته به فرهنگ و تربیت و مرتبه‌ی روحی شخص می‌داند (رک، ص۱۸۴). بنابر این داشتن خواسته‌های مادی و معنوی را در مراحل اولیه‌ی سیر کمال معنوی بلا اشکال و حتی مفید می‌شمارد، زیرا در شرایطی می‌تواند موجب برقراری رابطه‌ای نزدیک و انسی بیش‌تر با خدا شود. لیکن بر اثر تغییراتی که در احوال رهرو راه عرفان رخ می‌دهد، خواسته‌های مادی و حتی اخروی‌اش رو به کاهش می‌گذارد و شوق معنوی و آرزوی تقرب به یکتایش فزونی می‌گیرد. دکتر الهی، در مورد درخواست‌های مادی از خدا چنین توضیح می‌دهد:

«در رابطه‌مان با یکتا یا با خدایِ آیین‌مان –اگر حقیقی باشد – لازم است هر چه می‌توانیم خود را از افکارِ مادّیگرایانه‌ی بده‌بستانی با خدا، تخلیه کنیم، و اداره‌ی امورِ مادّی خود را، چون دیگران، بر طِبقِ قوانینِ عُرفی و اجتماعیِ معمول حل و فصل کنیم و آن را به جَبرِ الهی نسپاریم. زیرا مادّیگراییِ معنوی نیز از حیله‌های اِستتاریِ نفس‌اماره است. … در حالی که خواستنِ رضایتِ یکتا باعث می‌شود اراده‌ی او در زندگی ما بیش‌تر وارد شود. اراده‌ی یکتا همیشه مُثبت و پُربَرِکت است، سرنوشتِ موجود را، چه مادّی و چه معنوی، در جهتِ دُرست هدایت می‌کند، هر چند که ایگویِ ما از آنچه او پیش آوَرَد ناراضی باشد.» (رع، ص۱۵۲).

نذر به چه مقامی تقدیم می‌شود؟

بنابر توضیحاتی که در این فصل کتاب آمده، پذیرش نذر مشروط بر این است که برای خدا و به نام خدا صورت گرفته باشد. البته صاحب نذر می‌تواند ثواب نذرش را نثار روح مقدسی از مقربین یکتا کند. تأکید مؤلف بر این نکته است که مرکز توجه هر موحد یکتاپرستی، تنها باید ذات یکتا باشد (ب‌ح، ص۴۸۶) و اگر از مقربین خدا نیز یاری و شفاعتی درخواست شود آن‌هم بایستی به اذن خدا و رضایت او باشد (آح۲، ص۲۸۲).

شیوه‌ی صرف نذر

در مبحث مربوط به مقدسات اهل حق دریافتیم که نذور اهل حق در زمره مقدسات‌اند زیرا آنچه به عنوان نذر قرار است صرف شود تشریفات خاصی برای طبخ و صرف آن مقرر است که خواندن دعای مخصوص یکی از این مقدساتِ ضروریِ قبل از صرف آن است. شرح این جزئیات هر یک به جای خود در فصول کتاب برهان‌الحق آمده. کمک به مستمندان و خدمت به خلق، از اهداف معنویِ سنت نذر و قربان است، که بر اساس رکن ردآ –یکی از ارکان چهارگانه‌ی اهل حق – در گفتار زیر، درباره‌ی آن تأکید شده است:

مرکز توجه هر موحد یکتاپرستی تنها باید ذات یکتا باشد.

«زمانی كه من یا پدرم به دربند صحنه می‌رفتیم، رسم بر این بود كه هر محله‌ی صحنه یك گاو نذر كنند (چهار محله بود). گاوها را قربانی می‌كردیم، مستحقین می‌خوردند. با این‌كه پول خرید گاوها از مردم جمع شده بود، الان ملاحظه می‌كنم اجری كه از آن كار برده‌ام از بعضی از ریاضات خودم نبرده‌ام‌. چون سبب می‌شدم عده‌ای كه بضاعت مالی نداشتند به نوایی برسند و گوشتی بخورند. اگر من یا پدرم نمی‌رفتیم كسی هم نمی‌آمد قربانی بدهد. به واسطه‌ی اسم ما، این وضع درست شده بود و عده‌ای استفاده می‌كردند.» (آح۱، گ۱۵۸۱).

این مطلب را با گفتاری از مؤلف به پایان می‌بریم که در آن به چگونگی نذر کردن در مرتبۀ حقیقت اشاره دارد:

«نذر دو صورت دارد:

– یك وقت انسان نذر می‌كند با حالت تسلیمی به رضای خدا، در این صورت اعم از این‌كه حاجتش برآورده شود یا خیر، باید حتماً نذر را انجام دهد، یك نوع دین است به گردنش.

– یك نوع دیگر، نذر معلق است، یعنی با خدا شرط و شروط می‌كند. نذر معلق فایده‌ی كلی ندارد و به نظرم بهتر است همیشه نذر به صورت تسلیم به رضای خدا باشد، زیرا او آن‌قدر كریم و رحیم است كه به درخواست ما گوش می‌دهد. آن‌هایی كه سروكار با خدا دارند، او را بزرگ‌تر و كریم‌تر از آن می‌‌دانند كه با او شرط و شروط كنند، از این‌رو نذر معلق نمی‌كنند.

در مرام حقیقت، نذر معلق مورد قبول مقامات بالا نیست و مثل این است كه نذر نكرده باشد و صرف نكردنش هم ایرادی ندارد، چون در اصل نذری نبوده است. اما در شریعت، نذر معلق كردن اشكال ندارد.» (آح۱، گ۶۱۰).


۱. Britannica Online Encyclopedia, Sacrifice
۲. .این دفتر در نمایشگاهی که به مناسبت سده تولد استاد الهی در سال ۱۹۹۵ میلادی در نمازخانه دانشگاه سوربن برپاگردید در معرض بازدید قرار داشت.